Bu sayfa genel bilgilendirme amaçlıdır. Tanı ve tedavi önerisi için kişisel tıbbi değerlendirme gerekir.
Ayak ve Ayak Bileği Cerrahisi Neleri Kapsar?
Ayak ve ayak bileği; kemikler, eklemler, bağlar, kaslar ve tendonların birlikte çalıştığı karmaşık bir yapıdır. Bu bölgede ortaya çıkan sorunlar yalnızca yürümeyi değil; ayakta durmayı, iş yaşamını, spor aktivitelerini ve ayakkabı kullanımını da etkileyebilir.
Ayak ve ayak bileği cerrahisi; başparmak ve diğer parmak deformiteleri, taban ve ark sorunları, ayak bileği bağ yaralanmaları, tendon hastalıkları, kıkırdak sorunları, kireçlenme, kırıklar ve travma sonrası gelişen problemlerin değerlendirilmesini kapsar. Royal National Orthopaedic Hospital’ın ayak ve ayak bileği birimi de benzer biçimde ön ayak deformiteleri, ayak bileği artriti, artroskopi, düz tabanlık, tendon bozuklukları ve spor yaralanmalarını bu alanın temel başlıkları arasında saymaktadır. [10]
Sık Karşılaşılan Ayak ve Ayak Bileği Sorunları
- Halluks valgus (başparmak çıkıntısı) ve diğer parmak deformiteleri
- Ağrılı düz tabanlık ve ayak arkı bozuklukları
- Topuk ağrısı ve plantar fasiit
- Ayak bileği burkulmaları ve kronik bağ gevşekliği
- Aşil tendiniti ve aşil tendonu yırtıkları
- Ayak bileği kireçlenmesi ve hareket kısıtlılığı
- Kıkırdak lezyonları ve eklem içi sıkışma sendromları
- Ayak ve ayak bileği kırıkları
- Spor yaralanmaları ve travma sonrası devam eden ağrılar
Muayene ve Tanı Süreci Nasıl İlerler?
Değerlendirme yalnızca ağrının bulunduğu noktaya bakılarak yapılmaz. Yakınmaların ne zaman başladığı, travma öyküsü, ayakkabı kullanımı, iş ve spor aktiviteleri, yürüme biçimi, ayak arkı, eklem hareketleri, bağ stabilitesi ve tendon fonksiyonları birlikte incelenir.
Gerekli durumlarda ayakta basarak çekilen grafiler, ultrasonografi, manyetik rezonans görüntüleme veya bilgisayarlı tomografi gibi yöntemlerden yararlanılabilir. Her hastada aynı tetkiklerin istenmesi gerekmez.
Her Sorunun Çözümü Ameliyat mıdır?
Hayır. Ayak ve ayak bileği sorunlarının önemli bir bölümünde cerrahi ilk seçenek değildir. Uygun ayakkabı, aktivite düzenlemesi, kilo kontrolü, germe ve güçlendirme egzersizleri, fizik tedavi, ilaçlar, tabanlık veya ayak bileği ortezleri değerlendirilebilir. AAOS, ortezlerin çeşitli ayak ve ayak bileği sorunlarında sık kullanıldığını ve yaygın yakınmaların azaltılmasında etkili olabildiğini belirtmektedir. [7]
Düz tabanlıkta da çoğu hastanın şikâyeti germe egzersizleri, tabanlık ve destekleyici ayakkabılarla kontrol altına alınabilir; cerrahi ancak uygun cerrahi dışı yöntemlere rağmen yakınmalar devam ederse düşünülür. [11]
Cerrahi Tedavi Ne Zaman Değerlendirilir?
Cerrahi seçenekler; ağrının günlük yaşamı belirgin biçimde etkilediği, uygun süreyle uygulanan cerrahi dışı yöntemlerden yeterli fayda alınamadığı, deformitenin ilerlediği, eklemde dengesizlik bulunduğu veya travma sonrası yapısal bir sorun geliştiği durumlarda gündeme gelebilir.
Örneğin halluks valgus cerrahisi yalnızca görünümü düzeltmek için planlanmamalıdır. NHS ve Royal National Orthopaedic Hospital hasta bilgilendirmelerinde de cerrahinin şikâyetlerin anlamlı olduğu ve cerrahi dışı seçeneklerin değerlendirildiği durumlarda düşünülmesi gerektiği vurgulanmaktadır. [9]
Ayak Bileği Burkulmalarını Hafife Almamak Gerekir
Ayak bileği burkulmalarının çoğu cerrahi dışı yöntemlerle iyileşir. Ancak uygun tedavi ve rehabilitasyon olmadan devam eden veya tekrarlayan burkulmalar kronik ağrıya ve instabiliteye yol açabilir. AAOS, cerrahi dışı tedaviye rağmen yakınmaları devam eden seçilmiş hastalarda bağ onarımı veya rekonstrüksiyonunun gerekebileceğini belirtmektedir. [2]
Aşil Tendonu Sorunları
Aşil tendonu, baldır kaslarını topuk kemiğine bağlayan güçlü bir yapıdır. Tendinit daha çok yüklenmeye bağlı ağrı ve hassasiyetle seyrederken, tam yırtık ani bir yaralanma sonrasında belirgin işlev kaybına yol açabilir. Aşil tendonu yırtıklarında cerrahi ve cerrahi dışı tedavi seçenekleri bulunur; karar hastanın özelliklerine göre bireyselleştirilir. [3] [4]
Ayak Bileği Kireçlenmesi
Ayak bileği ve ayaktaki küçük eklemlerde gelişen kireçlenme ağrı, sertlik ve yürüme güçlüğüne neden olabilir. Tedavi planı; eklemin durumu, deformite, hareket kapasitesi ve hastanın beklentilerine göre oluşturulur. Cerrahi dışı yöntemlerin yetersiz kaldığı ileri durumlarda eklem koruyucu girişimler, artrodez veya uygun hastalarda protez gibi seçenekler değerlendirilebilir. [1]
Ayak veya Ayak Bileği Ameliyatından Sonra İyileşme
İyileşme süreci yapılan işleme göre değişir. Bazı ameliyatlardan sonra özel ayakkabı veya yürüme botu ile erken yük vermek mümkün olabilirken, bazı girişimlerde kemiğin veya tendonun iyileşmesi için belirli süre yük vermemek gerekir. Ameliyat sonrası egzersiz ve rehabilitasyon; hareket açıklığı, kas gücü ve denge açısından önemlidir. [8]
Buradaki hedef hız rekoru kırmak değil, doğru zamanda doğru adımı atmaktır. “Komşum iki haftada yürüdü” tıbbi bir rehabilitasyon protokolü değildir.
Sık Sorulan Sorular
Her ayak veya ayak bileği ağrısı için ameliyat gerekir mi?
Hayır. Pek çok ayak ve ayak bileği sorunu istirahat düzenlemesi, uygun ayakkabı seçimi, egzersiz, fizik tedavi, ilaçlar, tabanlık veya ortez gibi cerrahi dışı yöntemlerle kontrol altına alınabilir. Ameliyat; şikâyetin türüne, şiddetine, günlük yaşam etkisine ve uygulanan tedavilere verilen yanıta göre değerlendirilir.
Halluks valgus nedir? Ne zaman ameliyat düşünülür?
Halluks valgus, başparmağın diğer parmaklara doğru yönelmesi ve başparmak kökünde çıkıntı oluşmasıyla seyreden bir deformitedir. Ayakkabı düzenlemeleri ve cerrahi dışı yöntemlere rağmen ağrı devam ediyor, ayakkabı kullanımı zorlaşıyor veya günlük yaşam belirgin etkileniyorsa ameliyat seçeneği değerlendirilebilir. Ameliyat kararı yalnızca görüntüye veya estetik kaygıya göre verilmez.
Düz tabanlık her zaman tedavi gerektirir mi?
Hayır. Ağrıya veya işlev kaybına yol açmayan düz tabanlık her zaman tedavi gerektirmez. Ağrılı durumlarda uygun ayakkabı, tabanlık, germe ve güçlendirme egzersizleri gibi yöntemler uygulanabilir. Şikâyetler devam ediyorsa ve yapısal bozukluk günlük yaşamı etkiliyorsa cerrahi seçenekler değerlendirilebilir.
Topuk dikeni veya plantar fasiit için ameliyat gerekir mi?
Çoğu hastada ameliyat gerekmez. Plantar fasiit; ayak tabanındaki güçlü bağ dokusunun tahriş olmasıyla ilişkili topuk ağrısı nedenlerinden biridir. Germe egzersizleri, uygun ayakkabı, aktivite düzenlemesi ve kişiye uygun diğer yöntemlerle sıklıkla kontrol altına alınabilir. Dirençli olgularda ileri değerlendirme gerekir.
Tekrarlayan ayak bileği burkulmaları önemli midir?
Evet. Tekrarlayan burkulmalar kronik ağrıya, güvensizlik hissine ve ayak bileği instabilitesine yol açabilir. Rehabilitasyon, denge egzersizleri ve gerektiğinde destekleyici ortezler önemlidir. Cerrahi dışı tedaviye rağmen instabilite devam ediyorsa bağ onarımı veya rekonstrüksiyonu değerlendirilebilir.
Ayak bileği artroskopisi nedir?
Ayak bileği artroskopisi, küçük kesilerden kamera ve özel aletlerle eklemin değerlendirilmesini ve uygun hastalarda bazı sorunların tedavisini sağlayan cerrahi yöntemdir. Eklem içi serbest cisimler, bazı kıkırdak lezyonları, sıkışma sendromları ve seçilmiş diğer durumlarda kullanılabilir. Her hastaya uygun değildir.
Aşil tendonu yırtığında mutlaka ameliyat gerekir mi?
Hayır. Aşil tendonu yırtıklarında cerrahi ve cerrahi dışı tedavi seçenekleri bulunur. Karar; yırtığın özelliklerine, hastanın yaşına, aktivite düzeyine, ek hastalıklarına ve beklentilerine göre kişiselleştirilir. Ani kopma hissi, topuk arkasında ağrı ve parmak ucuna yükselmekte zorlanma varsa gecikmeden muayene olunmalıdır.
Ayak bileği kireçlenmesi nasıl tedavi edilir?
Tedavi; ağrının şiddetine, hareket kısıtlılığına, deformiteye ve günlük yaşam etkisine göre planlanır. İlaçlar, aktivite düzenlemesi, fizik tedavi, uygun ayakkabı veya ortez gibi yöntemler ilk aşamada değerlendirilebilir. İleri evre ve dirençli durumlarda eklem koruyucu girişimler, dondurma ameliyatı veya seçilmiş hastalarda ayak bileği protezi gibi seçenekler gündeme gelebilir.
Ayak bileği kırığında ne zaman ameliyat gerekir?
Her kırık ameliyat gerektirmez. Kırığın yeri, parçaların kayma miktarı, eklem uyumu, bağ yaralanmaları, cilt durumu ve hastanın genel sağlık koşulları değerlendirilir. Bazı kırıklar alçı veya yürüme botu ile takip edilebilirken, dengesiz veya yer değiştirmiş kırıklarda cerrahi tespit gerekebilir.
Ayak veya ayak bileği ameliyatından sonra ne zaman yürüyebilirim?
Bu süre yapılan işleme göre önemli ölçüde değişir. Bazı ameliyatlardan sonra özel ayakkabı veya yürüme botuyla erken basmaya izin verilebilirken, bazı işlemlerde belirli bir süre yük vermemek gerekir. Kendi ameliyatınız için verilen yük verme ve egzersiz talimatlarına uyulmalıdır.
Ameliyat sonrası şişlik normal midir?
Ayak ve ayak bileği ameliyatlarından sonra şişlik sık görülebilir ve bazı işlemlerden sonra uzun süre devam edebilir. Ayağı önerilen şekilde yüksekte tutmak ve verilen bakım talimatlarına uymak önemlidir. Giderek artan ağrı, aşırı kızarıklık, yara yerinden akıntı, ateş veya ani nefes darlığı varsa tıbbi değerlendirme gerekir.
Ne zaman araç kullanabilirim?
Araç kullanmaya dönüş; ameliyat edilen taraf, kullanılan araç, yük verme durumu, alçı veya bot kullanımı, refleksler ve kullanılan ilaçlara göre değişir. Güvenli fren yapabilecek duruma gelmeden ve hekiminizin onayını almadan araç kullanılmamalıdır.
Tabanlık ve uygun ayakkabı gerçekten faydalı olabilir mi?
Evet. Doğru seçilmiş ayakkabı, tabanlık veya ayak bileği ortezi bazı hastalarda ağrıyı azaltabilir ve günlük yaşamı kolaylaştırabilir. Her ürün her hasta için uygun değildir. En iyi sonuç, sorunun kaynağına göre kişiye özel seçim yapıldığında alınır.
Ayak ve ayak bileği ameliyatlarının riskleri nelerdir?
Her cerrahi girişimde olduğu gibi enfeksiyon, yara iyileşme sorunu, kanama, pıhtı oluşumu, sinir veya damar yaralanması, sertlik, devam eden ağrı, kemik kaynamasında gecikme, implantla ilişkili sorunlar ve nadiren ek cerrahi ihtiyacı gibi riskler bulunur. Riskler yapılacak işlemin türüne ve kişisel sağlık durumuna göre değişir.
Hangi durumlarda gecikmeden ortopedi değerlendirmesi gerekir?
Üzerine basamama, belirgin şekil bozukluğu, travma sonrası hızla artan şişlik, açık yara, ayakta soğukluk veya renk değişikliği, uyuşma, ani aşil kopma hissi, giderek artan kızarıklık, ateş ya da yara yerinden akıntı durumlarında gecikmeden değerlendirme gerekir.
Ne Zaman Muayene Olmalısınız?
Ayak veya ayak bileği ağrınız yürüyüşünüzü, ayakkabı kullanımınızı, işinizi veya günlük yaşamınızı etkiliyorsa; tekrarlayan burkulmalarınız varsa; travma sonrasında üzerine basmakta zorlanıyorsanız veya şikâyetleriniz uygulanan tedavilere rağmen sürüyorsa ortopedi değerlendirmesi uygun olacaktır.
Muayeneye gelirken varsa önceki filmlerinizi, tetkiklerinizi ve kullandığınız ilaçların listesini yanınızda getirmeniz değerlendirmeyi kolaylaştırır.
Kaynaklar
Aşağıdaki kaynaklar genel hasta bilgilendirmesi amacıyla kullanılmıştır. Kişisel tedavi planı muayene sonrasında belirlenir.
- AAOS OrthoInfo — Arthritis of the Foot and Ankle
- AAOS OrthoInfo — Sprained Ankle
- AAOS OrthoInfo — Achilles Tendinitis
- AAOS OrthoInfo — Achilles Tendon Rupture (Tear)
- AAOS OrthoInfo — Plantar Fasciitis and Bone Spurs
- AAOS OrthoInfo — Ankle Fractures (Broken Ankle)
- AAOS OrthoInfo — Orthotics
- AAOS OrthoInfo — Foot and Ankle Conditioning Program
- NHS — Bunions
- Royal National Orthopaedic Hospital — Foot & Ankle Reconstruction Unit
- Chelsea and Westminster Hospital NHS Foundation Trust — Treating the Flat Foot